Pokojowy Nobel dla obrończyni praw człowieka

Pokojowy Nobel dla obrończyni praw człowieka

Navanethem Pillay

Pokojową Nagrodę Nobla za 2026 rok otrzymała Navanethem „Navi” Pillay, 85-letnia prawniczka z Republiki Południowej Afryki, która przez dziesięciolecia walczyła o prawa człowieka i przestrzeganie prawa międzynarodowego. Norweski Komitet Noblowski docenił przede wszystkim jej działalność na rzecz ścigania zbrodni wojennych, ludobójstwa oraz obrony ofiar prześladowań.

Nazwisko laureatki ogłoszono w piątek, 9 października, w Oslo. Komitet podkreślił, że całe życie Pillay jest świadectwem niezłomnego przywiązania do sprawiedliwości i uniwersalnych zasad prawa.

Pillay urodziła się w 1941 roku w Durbanie, w rodzinie pochodzenia indyjskiego. Dorastała w czasach apartheidu, kiedy mieszkańcy RPA byli poddawani segregacji rasowej i systemowej dyskryminacji.

Pomimo licznych przeszkód zdobyła wykształcenie prawnicze i została pierwszą czarnoskórą kobietą, która otworzyła własną kancelarię w prowincji Natal. Broniła działaczy walczących z apartheidem, w tym osób związanych z Nelsonem Mandelą, oraz występowała przeciwko dyskryminacji więźniów.

Po upadku apartheidu rozpoczęła karierę w międzynarodowym wymiarze sprawiedliwości. Została sędzią Międzynarodowego Trybunału Karnego dla Rwandy, a następnie jego prezesem.

To właśnie działalność w tym trybunale przyniosła jej szczególne uznanie. Pillay odegrała kluczową rolę w ustanowieniu precedensu prawnego, zgodnie z którym gwałty i przemoc seksualna mogą stanowić akty ludobójstwa oraz zbrodnie przeciwko ludzkości.

Było to przełomowe osiągnięcie w prawie międzynarodowym. Po raz pierwszy tak wyraźnie uznano, że przemoc seksualna podczas konfliktów zbrojnych może być celowym narzędziem wyniszczania całych społeczności.

Później Pillay była sędzią Międzynarodowego Trybunału Karnego w Hadze, a w latach 2008–2014 pełniła funkcję wysokiego komisarza ONZ do spraw praw człowieka.

W ostatnich latach kierowała również niezależną komisją śledczą ONZ badającą naruszenia praw człowieka na okupowanych terytoriach palestyńskich i w Izraelu.

Komisja pod jej przewodnictwem oskarżyła Izrael o popełnienie ludobójstwa w Strefie Gazy. Władze izraelskie zdecydowanie odrzuciły te ustalenia, zarzucając komisji stronniczość. Jej prace wywołały międzynarodową debatę o odpowiedzialności za zbrodnie popełniane podczas konfliktu.

W uzasadnieniu tegorocznej nagrody Norweski Komitet Noblowski podkreślił, że działalność Pillay pokazuje znaczenie prawa międzynarodowego w świecie, w którym coraz częściej dochodzi do konfliktów zbrojnych i łamania podstawowych praw człowieka.

Tegoroczne rozstrzygnięcie było szczególnie wyczekiwane ze względu na publiczne wypowiedzi prezydenta USA Donalda Trumpa, który wielokrotnie przekonywał, że zasługuje na Pokojową Nagrodę Nobla.

Jego kandydaturę popierali przedstawiciele władz kilku państw, między innymi Izraela, Kambodży i Pakistanu. Sam Trump wielokrotnie przypisywał sobie zasługi w doprowadzeniu do zakończenia konfliktów międzynarodowych.

Norweski Komitet Noblowski nie ujawnia jednak nazwisk oficjalnie zgłoszonych kandydatów. Informacje te pozostają poufne przez 50 lat.

W ubiegłym roku Pokojową Nagrodę Nobla otrzymała wenezuelska opozycjonistka María Corina Machado, wyróżniona za walkę o demokrację i pokojowe przemiany polityczne w swoim kraju.

Pokojowa Nagroda Nobla przyznawana jest od 1901 roku. Laureata wybiera pięcioosobowy komitet powoływany przez norweski parlament, działający niezależnie od władz państwowych.

W tym roku zgłoszono 287 kandydatur, w tym 208 osób i 79 organizacji.

Uroczystość wręczenia nagrody odbędzie się 10 grudnia w Oslo, w rocznicę śmierci Alfreda Nobla. Laureatka otrzyma medal, dyplom oraz nagrodę pieniężną w wysokości 12 milionów koron szwedzkich.